XI դարի վերջին Հայաստանի վրա բյուզանդական տիրապետությունից, կարելի է ասել, հետք չէր մնացել: Մանազկերտի ճակատամարտում գերի ընկած բյուզանդական կայսեր և Ալփ Արսլանի միջև կնքված պայմանագրի համաձայն՝ Բյուզանդիան ճանաչում էր սելջուկների իրավունքը մինչ այդ նվաճված բոլոր երկրների նկատմամբ:

Ալփ Արսլանին հաջորդած Մելիք շահի (1072–1092) գահակալության տարիներին հաստատվեց հարաբերական խաղաղություն: Պատերազմներից ու ապստամբություններից հետո սելջուկներն իրենց նվաճած տարածքներում, այդ թվում՝ Հայաստանում, սկսեցին վերականգնել ավերված քաղաքներն ու գյուղերը, կարգի բերեցին ճանապարհները, աշխուժացավ քարավանային առևտուրը:

Հայաստանի քաղաքական դրությունը XI-XII դարերում: Շուտով սելջուկյան սուլթանությունը մտավ քայքայման փուլ: Դրանից օգտվելով` հայկական թագավորություններն ու իշխանությունները վերականգնեցին իրենց անկախությունը: Դրանցից նախ և առաջ հիշատակելի են Տաշիր-Ձորագետի (Լոռու) և Սյունիքի (Կապանի) հայկական թագավորությունները: Այս երկու թագավորություններն էլ կարողացել էին իրենց գոյությունը պահպանել Ալփ Արսլանին իրենց հնազանդությունը հայտնելու միջոցով:

Բացի հայկական հիշյալ թագավորություններից` Հայաստանի հյուսիս–արևելյան և հարավային լեռնային շրջաններում, ինչպես գիտենք, իրենց գոյությունն էին պահպանել առանձին հայկական իշխանություններ: Դրանցից հիշատակելի են հատկապես Սասունի Թոռնիկյանների, Աղթամարի Արծրունիների և Արցախի Առանշահիկների իշխանությունները: Հայկական մանր իշխանություններ կային նաև Ռշտունիքում, Մոկքում, Համշենում և այլուր: Հիշյալ հայկական իշխանությունները, սակայն, բաժան-բաժան էին և ի վիճակի չեղան Հայաստանի քաղաքական կյանքում լուրջ դեր ստանձնել:

Սելջուկ–թյուրքական միասնական աշխարհակալութան տրոհման հետևանքով Հայաստանի տարածքում ստեղծվեցին սելջուկյան և քրդական մի շարք ամիրայություններ:

Հայ-վրացական զինակցությունն ընդդեմ սելջուկների։ Հայաստանում և հարակից շրջաններում սելջուկյան ամիրայությունների կամայականությունները բնակչության համար անտանելի վիճակ էին ստեղծել: Աստիճանաբար հասունանում էր սելջուկների դեմ պայքարի անհրաժեշտությունը: Այդ պայքարի գլուխ անցավ հզորացման ուղի բռնած Վրաստանը:

Ձևավորված հայ-վրացական զինակցությունն էլ ավելի ամրապնդվեց Վրաստանում գահ բարձրացած Դավիթ Շինարարի (1089-1125) օրոք: Վերջինիս` հայերի նկատմամբ վարած բարեհաճ քաղաքականության արդյունքում ակտիվացավ հայերի գաղթը դեպի Հայաստանի հյուսիսային կողմերը և Վրաստան: Դավիթ Շինարարը նրանց համար անգամ կառուցեց Գոռա (ժամանակակից Գորի) քաղաքը: Վրաց թագավորի հովանու ներքո կազմավորվեցին հայկական զորքեր՝ հայ իշխանների հրամանատարությամբ: Շուտով Դավիթ Շինարարը ռազմական գործողություններ սկսեց Հյուսիսային Հայաստանի ուղղությամբ: Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը նվաճելուց հետո 1124 թ. վրաց-հայկական զորքերը մտան Անի: Հաղթանակը կարճատև էր։ Թե՛ Անիի և թե՛ Հյուսիսային Հայաստանի համար պայքարը շարունակվեց ողջ XII դարի ընթացքում:

Զաքարյանների իշխանապետության հաստատումը Հյուսիս-արևելյան Հայաստանում։ Հյուսիսային Հայաստանի համար պայքարը նոր թափ ստացավ վրաց Թամար թագուհու (1184–1207) կառավարման տարիներին: Այս շրջանում հայ–վրացական զինական համագործակցության մեջ հատկապես նշանակալի էր Սարգիս Զաքարյանի դերը: Վերջինս հայկական զորքերի ամիրսպասալարն (սպարապետ) էր: 1185 թ. նա թագուհու կողմից նշանակվեց հայ–վրացական զորքերի ամիրսպասալար և ճանաչվեց Լոռու ժառանգական տեր: Զաքարյանները զգալի ազդեցություն և հեղինակություն ձեռք բերեցին վրացական արքունիքում՝ հատկապես Սարգիս Զաքարյանի որդինե րի՝ Զաքարեի և Իվանեի եռանդուն գործունեությամբ: Զաքարեն հետագայում ստանձնեց ամիրսպասալարի, իսկ Իվանեն՝ աթաբեկի (վրաց թագաժառանգի խնամակալի) պաշտոնը: Այդպիսով նրանք գործուն մասնակցություն էին բերում վրացական պետության ներքին և արտաքին հարաբերություններում:

Վրաց Բագրատունիների հովանավորությամբ և աջակցությամբ Զաքարյան եղբայրները 1196- 1211 թթ. կարողացան վերահսկողություն հաստատել Հայաստանի հյուսիսային, կենտրոնական ու արևելյան բազմաթիվ շրջաններում: 1099 թ. գրավելով Անին՝ հայ–վրացական զորքերը զարգացրին իրենց առաջխաղացումը և մոտեցան Վանա լճի հյուսիսային ափերին: Սակայն Խլաթ քաղաքի մոտ (1210 թ.) արշավանքն անհաջողությամբ վերջացավ, և հետագա առաջխաղացումը դադարեցվեց:

Վրացական թագավորությունը Զաքարեի և Իվանեի ռազմական ծառայության դիմաց Հյուսիսարևելյան Հայաստանի ազատագրված բազմաթիվ շրջանների կառավարումը վստահեց նրանց: Ստեղծվեց ինքնօրինակ իշխանապետություն: Զաքարյաններն իրենց իրավասության տակ գտնվող տարածքներում հիմնեցին գործակալություններ: Դրանցից հատկապես կարևոր էին արքունի արարողապետի, կողմնապահների և սպարապետի պաշտոնները: Զաքարյաններն այդ պա տասխանատու պաշտոնները վստահել էին նորաստեղծ իշխանական տներին՝ Վաչուտյաններ (Արագածոտնում), Խաղբակյաններ–Պռոշյաներ (Վայոց ձորում), Օրբելյաններ (Սյունիքում), Հասան– Ջալալյաններ (Արցախում)։ Ուշագրավ է և այն, որ ենթակա մուսուլմանական իշխանությունները հարկը վճարում էին Զաքարյաններին և ոչ թե վրացական արքունիքին:

Այդպես Զաքարյանները մասամբ վերականգնեցին ինքնակառավարումը երկրում, սակայն նրանց ձեռնարկումներն անավարտ մնացին մոնղոլական արշավանքների պատճառով:

Հայոց եկեղեցին Զաքարյան Հայաստանում։ Հաստատելով իրենց իշխանությունը

Հյուսիս–արևելյան Հայաստանի վրա՝ Զաքարյաններն ամրացնում են երկիրը: Զաքարյան իշխանապետության տարածքում առաջանում են նոր իշխանություններ, վերականգնվում և կառուցում են բազմաթիվ բերդեր, եկեղեցիներ և վանական համալիրներ (Այրիվանք, Գոշավանք, Նորավանք, Կեչառիս): Այս ժամանակ է, որ 1195 թ. կրկին փորձ է արվում կաթողիկոսական աթոռը հաստատել Անի քաղաքում, և կաթողիկոս է ընտրվում Բարսեղ Բ Անեցին: Սակայն նրա մահից հետո Զաքարե ամիրսպասալարը թույլ չի տալիս նոր կաթողիկոս ընտրել` հավանաբար հայ–վրացական միջեկեղեցական հարաբերությունների սրումից խուսափելու նպատակով:

Շուտով, վրաց աշխարհիկ իշխանության աճին զուգընթաց, աճում է նաև Վրաց քաղկեդոնական եկե ղեցու ազդեցությունը: Ի հայտ են գալիս դավանաբա նական տարաձայնություններ: Այս պայմաններում Իվանեն վրացադավանություն է ընդունում, իսկ Զաքարեն հավատարիմ է մնում Հայոց եկեղեցուն: Հայ–վրացական դավանաբանական լարվածությու նը երկրորդական է դառնում միայն մոնղոլական վտանգի առկայության պայմաններում, երբ թուլա նում է նաև Վրաստանի քաղաքական ազդեցությունը:

Զաքարյանների իշխանապետության սոցիալ-տնտեսական կյանքը։ Հյուսիսարևելյան Հայաստանի ազատագրումը նպաստավոր եղավ տնտեսության բարելավման համար: Վե րականգնվեցին ավերված քաղաքներն ու գյուղերը, կամուրջները, բերդերն ու վանքերը: Դեռևս Շադ դադյանների տիրապետության վերջին շրջանում վերստին վերելք ապրած Անի քաղաքը նոր ծաղկ ման հասավ Զաքարյանների օրոք:

Քաղաքների ընդհանուր վերելքին զուգընթաց՝ XII դարի վերջերին և XIII դարի սկզբներին, միջնադար յան քաղաքին բնորոշ գծեր ստացավ նաև Երևանը: Խոշոր քաղաքներում աչքի ընկան արհեստավորա կան եղբայրություններըհամքարությունները (Անի, Դվին, Կարս և այլն): Դրանք ունեին իրենց կանոնադրությունները, որոնց միջոցով կանոնավորում էին իրենց գործունեությունը արհեստավորներին պաշտպանելով մրցակցությունից թե՛ համքարության ներսում, թե դրանից դուրս:

Զաքարյանների կառավարման տարիներին դրամի դերի մեծացմանը զուգընթաց հարկերի և տուրքերի մի զգալի մասը գանձվում էր դրամով։ Հայաստանն ավելի մեծ չափերով էր մասնակցում միջազգային առևտրին: Այս ժամանակ ի հայտ եկավ նաև առևտրով հարստացած մեծատունների նոր խավը: Մեծատուններից հիշատակելի է Տիգրան Հոնենցը, որն ուներ խոշոր կալվածներ, գյուղեր, ձիթհաններ, ջրաղացներ, կրպակներ և այլն։ Ենթադրվում է, որ նրան են պատկանել անգամ Անի քաղաքի որոշ թաղամասեր:

Այսպիսով՝ Զաքարյան Հայաստանի ժամանակաշրջանը նշանավորվեց տնտեսական բարգավաճմամբ, մշակույթի ծաղկմամբ և ճարտարապետական նվաճումներով:

Հարցեր և առաջադրանքներ.

1. Ի՞նչ վտանգ էր ենթադրում հայկական մի քանի կաթողիկոսությունների հիմնման իրողությունը:
Մի քանի կաթողիկոսությունների հիմնումը վտանգում էր եկեղեցական միասնականությունը և թուլացնում էր կենտրոնական իշխանության հեղինակությունը։

2. Ինչով էր պայմանավորված Զաքարյանների՝ վրացական արքունիքում զգալի ազդեցություն և հեղինակություն ձեռք բերելը: Առանձնացրու այս ժամանակաշրջանը նշանավորող կոնկրետ իրադարձություններ:
Զաքարյանները հեղինակություն ստացան վրացական արքունիքում՝ սելջուկների դեմ իրենց հաղթանակներով ու հայկական տարածքների ազատագրմամբ։

3. Ինչպես էին քաղաքների վերականգնումը և քաղաքային կյանքի վերելքն ազդում Հյուսիս-արևելյան Հայաստանի բնակչության առօրյա կյանքի վրա:
Քաղաքների վերականգնումը բերեց առևտրի, արհեստների, կրթության ու մշակույթի աշխուժացման, բնակչության կյանքի բարելավման։

4. Ի՞նչ ես կարծում, ինչու էին կարևոր Անիում Հայոց կաթողիկոսական աթոռը վերականգնելու ջանքերը:
Անիում կաթողիկոսության վերականգնումը կարևոր էր որպես ազգային-եկեղեցական կենտրոնի վերածնունդ ու հայկական ինքնության ամրապնդում։

5. Ի՞նչ հետևանքներ ունեցավ հայ-վրացական զինակցությունն ընդդեմ սելջուկների: Փաստարկիր և հիմնավորիր:
Հայ-վրացական զինակցությունը նպաստեց սելջուկների հետ մղվող պայքարում հաջողություններին, տարածքների ազատագրմանը և պետությունների զորացմանը։

6. Ինչով էր պայմանավորված հայության նկատմամբ վրաց արքաների վարած նպաստավոր քաղաքականությունը:
Վրաց արքաների նպաստավոր քաղաքականությունը պայմանավորված էր հայերի ռազմական, տնտեսական և մշակութային մեծ դերով։

7. Ի՞նչ քաղաքականություն որդեգրեցին Զա- քարյան իշխանները դավանաբանական հարցերում:
Զաքարյան իշխանները դավանաբանական հարցերում վարում էին հանդուրժողական քաղաքականություն՝ նպաստելով կրոնական խաղաղությանը։

1․Дополните предложения словами для справок.

Индейская легенда гласит, что жил на свете жестокий и высокомерный раджа. Он считал себя самым могущественным завоевателем. Один бедный мудрец сказал, что без своего народа раджа не смог бы одержать ни одной победы. Когда радже передали слова бедного мудреца, он пришел в ярость. Он велел мудрецу привести доказательства своих слов, иначе того казнят. «Даю тебе на раздумье одну ночь», — сказал раджа. И мудрец доказал свою правоту. Он принес радже игру собственного изобретения — шахматы. По правилам игры один король (раджа) без помощи своих фигур (народа) выиграть партию (битву) не может. Радже так понравились шахматы, что он предложил изобретателю любую награду.

Слова для справок: игры, шахматы, доказательства, без помощи, в ярость, собственного, изобретателю, правоту, раджа, жил, победы, мудреца , завоевателем, на раздумье, высокомерный

2. Вставьте, где это необходимо, пропущенные буквы

Приближаются зима. День стал коротким. Воздух почти (не)прогревается __________________ и (не) сохраняет __________________ тепла. Ночи становятся всё длиннее и часто заставляют дрожать от холода. Уже не распахнёшь окно и не насладишься былым ароматом нарциссов или сирени. Давно отцвели кусты роз. Ненастным днём низко висят тяжёлые тучи, а солнце замирает за горизонтом. Мокрые кроны деревьев отяжелели, пригнулись к земле, но солнечный лучи иногда согревают их. Ветер резко сотрясает ветки, срывает последнюю листву. Листья летят по воздуху, прилипают к крышам домов и беседок. Всем тоскливо и холодно. Осень — унылая пора. Так называл её Пушкин, хотя и очень любил.

Подберите синонимы к данным словам и составьте с ними словосочетания.  поразительный –

• поразительный — удивительный — удивительный случай

• зной — жара — летняя жара

• перечить — спорить — спорить с учителем

• поддержка — помощь — оказать помощь

• волноваться — тревожиться — тревожиться за друзей

Подберите антонимы к данным словам и составьте с ними словосочетания.

• аккуратный — небрежный — небрежный почерк

• зажечь — потушить — потушить огонь

• невежество — знание — знание фактов

• огорчаться — радоваться — радоваться победе

• наличие — отсутствие — отсутствие доказательств

• Իրական անունը ― Կոմիտասը ծնվել է Սողոմոն Սողոմոնյան անունով։ «Կոմիտաս» անունը նրան տվել են ի պատիվ միջնադարյան վարդապետ-երգահան Կոմիտաս Աղցեցու։

• Օպերային տենոր ― Բացի կոմպոզիտոր և երաժշտագետ լինելուց, Կոմիտասը նաև հրաշալի տենոր էր, և հաճախ իր իսկ հավաքած երգերն էր կատարում։

• Երգերի հավաքում ― Կոմիտասը շուրջ 3000 հայ ժողովրդական երգ է հավաքել և մշակել, սակայն դրանցից մոտ 1200-ն են պահպանվել։

• Միջազգային ճանաչում ― Նա մեծ ազդեցություն է թողել ոչ միայն հայկական, այլև համաշխարհային երաժշտության վրա․ Փարիզում նրա դասախոսություններին ներկա են գտնվել հայտնի երաժիշտներ, ինչպիսիք են Դեբյուսին ու Ռավելը։

• Արտասովոր հիշողություն ― Կոմիտասը ուներ երաժշտական բացառիկ հիշողություն․ կարող էր լսելով անգամ մեկ անգամ երգը՝ ճիշտ նույնությամբ գրել նոտաներով։

• Առողջական ծանր փորձություն ― 1915թ․ Հայոց ցեղասպանության ժամանակ Կոմիտասը աքսորվեց, և տեսած սարսափների հետևանքով հոգեկան ծանր հիվանդություն ստացավ, որից հետո կյանքը անցկացրեց մենակության ու լռության մեջ։

• Մշակութային կամուրջ ― Նա ոչ միայն հայ, այլև քրդական, թուրքական, պարսկական և այլ ազգերի ժողովրդական երգեր էր ուսումնասիրում՝ համեմատական վերլուծություններ անելով։

• HCl – աղաթթու = 36
• H₂SO₄ – ծծմբաթթու = 98
• HNO₃ – ազոտաթթու = 63
• H₂CO₃ – ածխաթթու = 62
• NaOH – նատրիումի հիդրօքսիդ = 40
• KOH – կալիումի հիդրօքսիդ = 56

Այս ամիս ես ձեռք բերեցի նոր ընկերներ և դասարանցիների Ալենին և Դավիթին, Կարդացի տարբեր հետաքրքիրը գրքեր նաև բարձրունք հաղթահարեցի իմ դասարանցիների հետ։ Այս տարվա ընթացքում ես կատարել հեևյալ առաջադրնքները։

Հայոց լեզու

• Գործնական քերականություն
• Գործնական քերականություն․Դերբայեր
• Գրաբարի ընթերցարան
• Օշոյի առակները
• Գործնական քերականություն
  

  Գրականություն
  

• Ստեղծագործական աշխատանք
• Ջերմաչափը
• Ընթերցել, ընթեռնելի և ընթեռնուլ բայի մասին
• Ստեփան Զորյան | Ջրհորի մոտ

1․ Ճանաչել մեր օրգանիզմը նախագիծ։
Սկլերոզ հիվանդության մասին։

2․ Մարդու օրգաններ, բջիջ, հյուսվածց, օրգան համակարգ, կառուցվացք։
Բջիջը կյանքի ամենափոքր միավորն է, հյուսվածքը դա միանման բջիջների հավաքածուն է, օրգանները հյուսվածքներից կազմված կառյուց է, օրգան համակարգը օրգանների համատեղ աշխատանքն է իսկ կառուցվածքը օրգանների և համակարգերի ընդհանուր կազմակերպվածությունը։

3․ Գեղձերի տեսակները։
Գեղձերը լինում են երկու տեսակի արտաքին և ներքին։

4․ Գեղձերի կատարած ֆունկցյաներ։
Արտաքինի շնորհիվ արտադրված հեղուկը դուրս է գալիս, իսկ ներքին գեղձերի շնորհիվ արտադրած նյութերը չեն հոսում դուրս, այլ ուղիղ արյան մեջ են մտնում և ազդում են մարմնի տարբեր մասերի վրա։

5․ Ներկայացնել մեկ գեղձային հիվանդություն։
Շաքարային դիաբետ հիվանդություն է երբ ինսուլինը քիչ է լինում կամ չի գործում։ Արդյունքում արյան միջի շաքարը բարձրանում է։

6․ Կատարել ես ֆլեշմոբը։
Այո ես կատար եմ ֆլեշմոբը։

7․ Սեպտեբեր ամսվա աշխատանքներ։

Այս ամսվա դասերը

• Մարդու հյուսվածքները: Օրգանիզմը որպես միասնական ամբողջություն
• Գեղձերի տեսակները
  

  Այս ամսվա նախագիծը
  

• Սկլերոզ հիվանդության մասին

Սկլերոզ (հատկապես՝ բազմակի սկլերոզ)

Սկլերոզ նշանակում է «կոշտացում» կամ հյուսվածքների փոփոխություն, երբ նորմալ հյուսվածքներում առաջանում է սպիաբջջային կոշտացում (սկլերոզ), ինչի պատճառով հյուսվածքը կորցնում է իր առնական ճկունությունն ու ֆունկցիան։

Ամենահայտնի և հաճախ քննարկվող ձևը՝ բազմակի սկլերոզը (Multiple Sclerosis, MS), այն է նյարդային համակարգի քրոնիկ հիվանդություն, որում իմունային համակարգը պատահմամբ հարձակվում է նյարդային բջիջների պաշտպանական շերտ՝ մյելինի վրա։ Մյելինը նման է մեկուսացման շերտի, որը օգնում է նյարդային ազդակների արագ և ճշգրիտ փոխանցմանը։

Երբ մյելինը վնասվում է, նյարդային ազդակները վատ են փոխանցվում, և դա առաջացնում է տարբեր նյարդաբանական խնդիրներ։ Հիվանդության անվանումը՝ «բազմակի» է, որովհետև մյելինի վնասվածքները կարող են հայտնվել ուղեղի և ողնուղեղի տարբեր մասերում։

Հիմնական ախտանիշները

• Շարժողական խնդիրներ — մկանների թուլություն, շարժման դժվարություններ, դող, հավասարակշռության խանգարումներ։

• Զգայական խախտումներ — բարդույթներ, բութություն, քոր, սարսափ։

• Տեսողական խնդիրներ — տեսողության կրճատում, երկակի տեսողություն, ցավ աչքի շուրջ։

• Հոգեբանական և հոգեկան ախտանիշներ — հոգնածություն, թուլություն, հիշողության և ուշադրության խանգարումներ, դեպրեսիա։

Գեղձերի տեսակները

1.Ինչո՞վ են տրբերվում իրարից  արտազատական և ներզատական գեղձերը:
Արտազատական – արտազատում են իրենց նյութերը արտաքին միջավայր օրինակ քրտինք
Ներզատական – արտազատում են հորմոններ արյան մեջ։

2.Ո՞ր գործընթացների վրա է ազդում մակուղեղը։

Կարգավորում է հորմոնների արտադրությունը այլ գեղձերում։
Կարգավորում է աճը, վերարտադրությունը, ջրի և աղերի հավասարակշռությունը։

3.Ո՞րն է վահանագեղձի գործառույթը։
Արտադրում է հորմոններ, որոնք կարգավորում են նյութափոխանակությունը, աճը և էներգիայի օգտագործումը։

4.Ինչու՞ է ադրենալինը կոչվում է << տագնապի հորմոն>>։
Քանի որ արտազատվում է սթրեսի, վախի կամ վտանգի պահին՝ արագացնելով սրտի բաբախը, շնչառությունը և ռեակցիան։